La Reproduction Interdite

Ik werd vanochtend wakker en was mezelf kwijt. Een overweldigend gevoel van paniek overspoelt me. Ik zoek naar handelingen: koffie zetten, bed opmaken, banaan eten. Koffie zetten, bed opmaken, banaan eten. Ik pak een boek van Freud. Freud had het antwoord op alles. De intellectuele woordenbrij stroomt langs me, zonder dat ik er iets van begrijp. Het is alsof ik in de spiegel kijk en mezelf niet zie. Ik wil mezelf diep in de ogen kijken en in die ogen vinden wat ik zoek. Ik wil naar mezelf glimlachen, een vriendelijke en bemoedigende glimlach. Ontheemd staar ik naar de kilte. Een onbekende.

Toneelteksten schrijven is een heel andere discipline dan journalistiek of verhalen schrijven. Je schrijft de tekst, met het idee in je hoofd, dat het opgevoerd moet worden. Je probeert de regisseur en acteurs een bepaalde richting in te krijgen. Dat ze zelfs zonder regieaanwijzingen precies doen dat wat jij in gedachte hebt. In mijn toneelopleiding kreeg ik de opdracht om binnen een kwartier een performance te maken, geïnspireerd door het schilderij ‘La Reproduction Interdite’ van Rene Magritte. Dat werd een monoloog. Is het gelukt?

Charisma: iedereen begrijpt het, niemand kan het uitleggen

Minachtende blikken en sarcastische opmerkingen krijgt het talentenjacht-slachtoffer. Ze weet zich geen houding te geven tegenover het massale publiek. Susan Boyle blijkt echter een grote verassing. Plotseling verwateren de cynische trekken op de gezichten van de juryleden, we zien ineens oprechte verbazing, brede glimlachen en staande ovaties.

In de laatste jaren werden de talentenjachten steeds populairder. De strijd leverde grote verassingen, maar ook pijnlijke momenten van plaatsvervangende schaamte op. Wat maakt Susan Boyle in ‘Britain’s got talent’ dan tot een ster? En wat maakt Freek Bartels in ‘De zoektocht naar Joseph’ ondanks de kritische kanttekeningen van musicalveteraan Willem Nijholt tot de overtuigende winnaar? Het publiek is vanzelfsprekend overdonderd door hun prachtige stemmen. Ze hebben ieder op hun eigen manier charisma. Iets onbenoembaars. Het is iets wat iedereen begrijpt en niemand kan uitleggen, iets dat niet te analyseren is. Iets waar de theatermakers altijd naar op zoek zijn om tot een goede voorstelling te komen.

Toch blijkt de hang naar amusement en entertainment altijd op de loer te liggen. Ruut Weissman schrijft daarover in het boek ‘De kunst van het bedriegen’: We worstelen met de paradox van het collectief. Het collectief kan het individu naar een hoger plan tillen, maar tegelijkertijd gemakzuchtig en onnadenkend maken. De combinatie van kunst en massapubliek blijkt lastig. Een acteur of danser kan door de enorme energie naar een hoger niveau worden getild. Tegelijkertijd brengt het een gevaar met zich mee. De acteurs en dansers moeten zich avond aan avond kwetsbaar opstellen. Vol overgave op het podium staan. ‘Alleen als je jezelf voorbij angst durft te spelen, ontstaat de magie van het theater’ zegt Jacob Derwig daarover in Psychologie magazine. Als iets blijkt aan te slaan bij de massa is de verleiding groot om te blijven hangen in die talenten. Te blijven hangen in je persoonlijke comfortzone. Het is een gevaar om gemakzuchtig en onnadenkend te worden. Het is belangrijk over de grenzen heen te kijken en iedere keer jezelf helemaal bloot te geven. Durven te kiezen voor het ontroerende en rakende van het theater. Charisma is voor mij niet afhankelijk van een leuk koppie of een lekker deuntje. Het is dat kippenvel moment dat niet is uit te leggen, maar iedereen voelt.

Je ego opzij zetten kan soms heel goed zijn, interview Jacob Derwig, Psychologie Magazine juni 2009

Eerder verschenen artikelen over het creatief proces: een dramaturg wakkert passie aan, try out Romeo en Julia. Foto: kunstenaar Yves Klein.

Try out Romeo en Julia: het moet allemaal mooi in elkaar gaan passen

De eerste try-out van Romeo en Julia van het Nationale Toneel. Ik zit al vroeg in de zaal: midden op het eerste balkon, een prachtige plaats. Om me heen veel geklets: kreten van bezoekers die elkaar herkennen en opgewonden stemmen van mensen die het programmaboekje zitten te bestuderen.

De voorstelling begint: Romeo en Julia in een modern jasje. Een voorstelling met Marwan Kenzari als Romeo en Sophie van de Winden als Julia. In de voorstelling ligt de nadruk op de humor die Shakespeare in de tekst heeft gestopt. Want de voorstelling blijft dicht bij de originele tekst. Het is een ‘ambachtelijke’ voorstelling: de spelers zetten een degelijke voorstelling neer. Echt verassend is de voorstelling nooit. Er zijn veilige keuzes gemaakt: deze voorstelling kan veel mensen aanspreken. In het stuk blinken twee acteurs uit: Mirjam Stolwijk zet op een komische manier de voedster van Julia neer, een volkse vrouw die maar al te graag kletst. En Jeroen Spitzenberger als Mercutio, de vriend van Romeo. Hij maakt van het personage op sommige momenten bijna een platte corpsbal.

Omdat ik Romeo en Julia heb gelezen vóór de try out, vallen foutjes en versprekingen mij op. Zoals de acteur die al begint te antwoorden, vóórdat de ander is uitgesproken. Maar daar zijn nu juist try outs voor, ze zijn onderdeel van het creatief proces. Zó weten de theatermakers waar ze aan moeten werken. Het onwennige publiek in de try-out is echter irritant. Er blijken veel toeschouwers te zijn die een kaartje hebben gekregen via vrijwilligerswerk en andere organisaties. Ik zit naast twee oudere vrouwen die bij iedere kreet van de acteurs ‘oe!’ en ‘aah!!’ roepen. En dan hoor ik ze in de pauze tot mijn verbazing tegen elkaar zeggen: ‘Wat een geschreeuw hè?’ Tja… Ook op een andere plek op het balkon zit een onrustige mevrouw: ze is haar tas kwijt. Heel vervelend. Maar als ze spontaan begint te roepen dat ze haar tas kwijt is naar een vriendin midden in de zaal beneden, is dat voor de acteurs op het podium én bezoekers ronduit irriterend. Dat gun je de theatermakers niet!

Schilderij Jan van den Berg

Romeo en Julia van Het Nationale Toneel
Regie Johan Doesburg
Dramaturgie Karin Ameur
Decor Niek Kortekaas
Te zien tot 13 juni 2009

Meer weten? http://www.nationaletoneel.nl/voorstellingen/romeo-en-julia-inhoud.html

Een dramaturg wakkert passie aan

Verwachtingsvol zitten de deelnemers aan een workshop theaterdramaturgie in een kring in het Universiteitstheater in Utrecht. Te gast is Peter Anthonissen, dramaturg bij het Nederlands gezelschap Artemis en het Vlaams gezelschap Fabuleus. We beginnen met een simpele vraag: wat is een dramaturg, en wat doet hij? Het valt stil… Wat doet een dramaturg eigenlijk? ‘Dit is een van de meest gestelde vragen. En ook de moeilijkste.’ Peter Anthonissen vraagt eerst wat wij denken dat een dramaturg is? Uiteindelijk komen we tot de definitie “de eerste ideale toeschouwer en gesprekspartner van de regisseur”. Maar wat dat precies inhoudt, daar komen we snel achter, is niet duidelijk. Iedere dramaturg, en zeker ook iedere regisseur heeft daar andere ideeën bij. Sommige dramaturgen begeleiden alleen het schrijfproces van de toneelteksten, andere dramaturgen zitten het gehele repetitieproces naast de regisseur.

Hoe ziet Peter Anthonissen zijn rol in een voorstelling? In ieder geval is hij bij het schrijfproces betrokken, vervolgens blijft hij enkele weken van het repetitieproces weg. Naarmate de voorstelling echter dichter bij komt, raakt hij steeds meer in het repetitieproces betrokken. Peter laat de mensen zoveel mogelijk vrij. De schrijvers wil hij zo veel mogelijk in hun eigen fantasie laten leven. ‘Flexibiliteit is bij mij bijna een gebod.’ Wat hij dan concreet aan een voorstelling bijdraagt is vaak moeilijk aan te wijzen. ‘Het is ook niet het meest dankbare beroep, want wat heeft een dramaturg eigenlijk gedaan?’ Voor Peter is het echter duidelijk: hij wil zeker niet mee regisseren. Een dramaturg moet in het werkproces volgens Anthonissen naar de grote lijnen kijken, primair vragen stellen. Hij analyseert en rationaliseert. ‘Als ik onzichtbaar ben, ben ik idealiter tevreden. Ik heb een hekel aan dramaturgisch perfecte voorstellingen. Je moet de passie bij het publiek aanwakkeren.’

Schetsje: Roland Sohier